Wednesday, 3 April 2013

BAZAR-MARKET-DAWR ---- Rona Pachuau

Economist tam zawk chuan, “Ramin a mamawh aia tam pawisa a siam chhuah emaw Bank in emaw sum an pek chhuah tam lutuk chuan Inflation (thil man sang; hun engemaw tichhung a thil man sang chho zel; pawisa hlutna tlahniam) a thleng thin”, tiin an sawi thin a. Chutih laiin, kum zabi 20-na hun laia Economist pawimawh leh mi tam zawkin Economist piang tawh zinga ropui bera an ngaih leh “Father of Modern Macro-Economics” nihna hial an pek J.M.Keynes-a chuan, “Sum lengvak tam leh tihpun hian thil man a tisang nghal ngawt lova, thil siamchhuah te, hnathawh tur te leh sum lakluh te a tipung phawt thin a, Full employment (market rate hman lai ang zela mi tu pawhin a thiamna bik ‘skills’ hmanga hlawh nei a hnathawh tur a neih sawina. Full employment hi puitling zawng zawngin sorkar hna emaw thawh tur an neih vekna sawina a nilo ) a awm hnuah chauh sum lengvak pung hian thil manah nghawng a nei chho thin” tiin ngaihdan thar a rawn vawrh chhuak ve thung a. Hei hi pawl-11 chung lam zirlai, Economics zir chuan Macro-economics-ah an zir ang.



Layman (mi naran) pawhin a hriatthiam theih turin ngaihdan hmasa zawk hi heti hian sawi ta ila. Zampui Mizo Sorkar hnathawk hlawh te, huan-thlai atanga kan sum tharchhuah te, leh engtin tin emaw ni a kan sum lakluh te hi Kanchanpur leh Damchhera Bazarah thla ral hmain kan hmang zo leh duak thin a. Thla tawpah chuan Zampui chhungkaw tin te sumbawm a ruak rual leh thup thin a nih hi. Zampui a kan Bazaar lian leh lun ber Behliang-Bazar siamtute pawh hi Kanchanpur leh Dasda phai vel a sumdawngte tho an ni a, Zampuiah an sum dawh khawlna bawm an rawn hung hnai a ni ber mai. Kan thlang phai a kan sum liamthla duak thin hi dangchat in Zampui tlangdung mite zingah kalkual (circulate) zel sela chuan pawisa lengvak a tam anga, mitinin sum an kawl tin ten vek ang a, kan hlawkpui nasa hle ang. Sum vir tamin a nghawng ngei tur pakhat chu Zampuiah thilman a sang/to phah deuh ang. Serthlum pum 10 Rs. 100 a lei theih thin kha thil man a san chuan pawisa hlutna a tlahniam a Rs. 100 chuan pum 5 chauh a lei theih dawn tihna a ni. Hei hi thu dik a ni. Pawisa lengvak tamna hmuna thil thleng thin a ni. Aizawl chu thil man a sang lutuk a thil lei ngam a ni lo kan ti fo thin. Hei hi eng dang vang ni lovin sum lengvak a tam vang a ni pakhat. Sa rate, a bikin vawksa phei chu a kum telin a pung chak em em a (tunlai hian Kg 1 man Rs. 250 a ni dawn tih thuthang a awm leh tan). Sum lengvak a tam si a, thenawm pain kg-1 Rs 200/- in a lei ngam loh lai in, veng thenawm paho zingah Rs. 200/- phawrh nghal mai harsat lo mi za tel teh meuh an awm avang leh chungho chuan an kekawr ip atanga Rs.200/- phawrh nghal mai an awlsam tlukin a neih leh an harsat hran lo tih an inhriat ruk avang leh miin an lei zo ang tih hlauhna avangte in an lei ta hmiah hmiah mai a, chu chuan demand a ti sang a, sa man chu to lo thei lovin a siam ta a ni. Heng hi Sorkarin khuahkhirh tum viau thin mahse khawi emaw laiah pot-hole (mawng pawp) a awm avangin a khuahkhirh thei tak tak lova, phung zinga piring vawrh ang maiin a man to mah se an inchuh zo thuai zel a ni, an leizo miau si a!



Great Depression hnua Europe ramte leh America sorkar hruaituten an ram ei leh bar siamthat leh theihna atana ngaihdan ropui vawrh chhuaktu John Maynard Keynes-a ngaihdan erawh chu a chunga kan sawi tawh ang khian a dang leh thung a. “Sum lengvak tam hian thil man sang a nghawng chhuak nghal mai bik lova. Hralh tur bungrua siamchhuahte a ti pung a, hnathawh tur chi hrang hrangte a lo tam phah a, chu chuan sum lakluh a ti pungin mi an intodelh phah thin zawk a ni,” tih ngaihdan a nei thung kan tih tawh kha. Keynes-a hi mithiam, a ngaihdan hrang hrangte ram tam takin an ram ei leh bar tundin lehna atan an hmang tangkai em em a ni. Britain ram hruaitu, Indopui II-naa ropui taka hnehna chanpuitu, Winston Churchill-a khan Keynes-a ngaihdan (theory) kalh zawnga ram kaihhruai a tum thu a tlangaupui a. Britain mai nilo khawvel hmun danga mi tam takte “War Hero” chuan Indopui II-na hnua inthlanah a tlak phah a, Keynes-a ngaihdan thlawptu, Clement Attlee chu thlan tlin niin Britain ram economy chu Keynes-a ngaihdan hmangin a siamtha ta bawk a ni.



Retheihna avangte, mihausa an awm loh emaw tlem emaw avangte, mihring an tlem avangte in sum chu a tlem ngei ang. Helam chu dah tha in ngaihdan pahnih zulzui a thiam ang tawka Zampui khaw tina sum a van nachhan lo chhut ve mai mai dawn ila. A famkim lo lai leh dik tawk lo lai a awm ang tih chu a chiang a. He ngaihdan hi mi zawng zawngin min tawmpui kher ka beisei bawk hek lo ve. Tin, lehkha phek tlemte a khung len vek theih a ni lo.



Zampuiah engvangin nge sum leng vak a tlem ?

Vai ram khaw pangngai deuh chin, mihring an awm khawm deuh laih laih tawhna hmunah hi chuan Bazar changtlung tak hi a awm deuh zel. Karkhat a “Ni-khat bazaar” emaw “Tlaitin-hawn bazar” emaw a awm deuh zel a ni. Hei hi sumdawnnaah vaichhia tia kan sawi thinte kan tluk lohna tam tak zinga langsar ber pakhat a ni a. Bazar hi mihringin a nitin mamawh leh chakkhai a lamna hmun a nih bakah mihrang hrang kut a “Tangka phek” a luh kual (circulate) na hmun, cheng 10 phekin cheng 100 man hu thil a leikual theihna hmun a ni.



Tun dinhmun thlirin Zampui khawtinah bazar siam vek a tha ber lo mai thei. Behliang-bazar hi Zampui-ah chuan Bazar lun leh lian ber a tih ngam tawh awm e. Mahse fet tak a chhut chuan he Bazar a hlawk ber leh hlep tam ber chu Zampui mipuite ni lovin Kanchanpur leh Dasda phai ho an ni daih. Chung ho chuan kan sum hmanral chu a hlawmin kartin Ninga-ni apiangin phai lamah an hawn thla zo vek emaw a ni a. Thla a tawp meuh chuan Zampui ah hian sum fai a vang rawih rawih mai thin a ni. Behliang-bazar a rawn inzuar ho te hian an bungraw hralh bang phurh hawnna atan Mizote lirthei hmang lovin an lokal lama an hman lirthei bawk an hmang leh thin tlangpui. Behliang-bazar ni a Zampui khawtin atanga chakkhai lam tur a Behliangchhip khua pankhawm tu te sum chu a hlawmin nikhat thilthuah Kanchanpur leh Dasda phaiah a liamthla duak thin a nih chu. Zampui ho chuan vai sumdawng te atangin kan thar ve theih reng thlai chi hrang hrang te, kan vulh ve theih reng Broiler sa te, hlep nei a kan sumdawn pui ve theih reng eichawp thil te kan lo in lam ngah ve trin tren a, kan lawm viau mai a ni.



Phai a sum liamthla huk chu enge a uihawm viau na?


Thla-thar hlawh leh REGA hlawh lak apiang a Kanchanpur leh Damcherra a kan sum liam thla nghal duak te, serhuan leh kuhva huan atanga kan thawhchhuah ve hram hram hmundang a kan nau zirlai awm te leh JSBA hnathawk te hlawh sumfai a kan thawnchhuak te leh Behliang-bazar a vai sumdawng kut a Zampui ho sum lut huk thin hi a uihawm zia kan hriatfiah theih nan Zampui tlangval pakhatin hah taka a thawhchhuah Rs.100 hlutzia hi I chhui chin ang aw.



Nimin mai a mihuan a sam hlawh Rs. 100 tlang kengin Behliang-bazarah a kal a. Vai sumdawng zawrh Broiler lian vak lo chu a lei a, vaipa chuan Rs.100 chu a Lungi karah a bilh hmak a. Vaipa chu Kanchanpurah a haw thla vang vang a, a sum hawn zawng zawng a hisap fel vek hnuah a mu ta a. A tuk zingah chuan Pharmacy pakhatah damdawi lei nan Rs. 100 kha a hmang ta a. Chumi tuk vek chuan Pharmacy neitupa chuan Sangha zuar hnenah Rs.100 tlang bawk kha pe in sangha a lei leh a. Sangha zuartupa zuin chak pheng chuan Takam zu Rs.100 man a lei nghal a, Takam zu zuarpa vawksa ei chak chuan Rs. 100 ngei mai khan vawksa a lei a. Vawk sa zuar chuan a insakna’na hman turin Hardware dawrah perek Rs. 100 man a va lei a. Tlailamah chuan Hardware dawr neitupa chuan kha Rs. 100 phek vek khan “Ramesh Electricals Dawr” ah CFL bulb a va lei nghal a. Tlai thlai bazarah Ramesh-a chuan Rs. 100 hmang khan Broccoli leh Parbawr ilo a lei ve leh a. Rs 100 hlutna khi I han chhut chin the ang le! Zampui tlangvalin thahrui senga a hlawhchhuah Rs. 100 phek chu nikhat chiah Zampui ah a awm hman a, Broiler pakhat Rs.100 man hu chiah a leichhuah sak hnuah Kanchanpurah a liamthla a nih kha. Kanchanpur ah ve thung chuan kha Rs. 100 phek khat khan ni khat chhungin a kual a kual a, Damdawi, Sangha, Zu, Vawksa, Perek, CFL Bulb leh Thlai chawhmeh a leichhuak a, a vaiin Rs. 700 man a leichhuak daih a ni. Zampui tlangvalin thahrui hmanga Rs. 100 a hlawhchhuah khan Zampui mipuite tan engmah a leisak lo va, Kanchanpur ho chu Rs.700 man hu thil a leisak a nih chu! Hei hi a uihawm takzet a, sum kalkualna tur (Circulate na tur) nitin mamawh dawr mipuite rin tur leh rintlak kan neih loh vang a ni. Kanchanpurah chuan nitin mamawh hrang hrang zawrhna dawr a awm chikim a, pawisa phek a lenkual a lenkual mai loh nakah!



Phai lama sum luangthla chu engtia dan chah tur nge? Enge kan tih tak ang?

Kan sawi pawlh nuk tawh a, a lang kuarh tawh awm e. Zampui Tlangdungin kan zawm phak tawk tur mechanism pakhat chauh sawi ila. Zampui a sum virkual tur chuan nitin mamawh Dawr (emaw Bazar- Mizo siam ngei) mumal tak kan neih a ngai a ni. Khawl bungrua liante leh thil man sang tak tak te hi chu Zampuiah dawr hawng ngawt ila, mi nuih mai kan tiza a ni ang. Mahse kan nitin mamawh ang chi ho hi chu mipui rintlak Dawr emaw Tlaikhat Bazar emaw kan neih a ngai. Damdawi dawr, Lu-mehna dawr, Sa/Sangha Dawr, Electricals Dawr, Hardware Dawr, Thlai chawhmeh Dawr, Khawl thil lam chhe siamna Dawr, Bike/Motor siamna Dawr, Puanthuina Dawr, Eichawp Dawr, Kimchang Dawr, Beauty Parlour, Bungbel Dawr, etc., zawrhna Dawrte hi khawchhung khawi emaw laiah awmkhawmin Zingtin emaw inhawng ta se Zampuiah sum a virkual ve thei ang a, Rs. 100 phek khatin Zampui hote tan nikhatah Rs. 500 man hu thil min leisak ve thei dawn a ni. He Zing-Bazar hi mumal tak a hawn thin ni se mipuiin kan ring chawt mai dawn a, kan mamawh lam turin Bazar hawn hunah kan kal mai dawn a ni. Kanchanpurah chuan sumdawng tlem a zawng chauh an kal a ngai taw hang a, bungraw liantham leitur chauhin hmunpui kan pan taw hang. Behliang-Bazar ah pawh hian mipui pungkhawm sum hi kawng hrang hrangin lo ruh ve theih dan a awm a. Vaiho rawn sumdawnna tam tak pawh hi Mizo tlangval te part-time hna atan a awhawm e. Heng hnaruak hi a ngaihtuah peih leh mi taima te tan ni rawh se.



Hmawngchuan leh Vaisam atanga Behliang-Bazar a an tharchhuah thlai an rawn zuar vang vang thin te, Phuldungsei khua a mi thenkhat ten khawchhung leh an bul khua vela thlai te lei khawm a Behliang-bazara an zuar thin te, Behliangchhip khua mi thenkhatte leh khaw dang atanga second-hand thawmhnaw leh bungraw dang pho an awm thin te hian lang thamin kawngro su lo mahse phai lama sum kal tur dan chahna atan a kila lung pawimawh tak ding a nihna lai a awm ve tho bakah sum virkual tir a, tangka phek hlutna an sawrchhuak a ni.



Kan sawi zawng zawng te hi mi naran thiamna sang nei lo tan pawh a hriatthiam harsa lo tur duan a nih avangin zim te hawl chunga sawi a ni a, a fun kim lo hle ang. Sawi lan chhun pawh hi economist-te chuan a hnial thlakna tur an hre ngei ang. Amaherawhchu, thudik a inzep ve miau mai a, a tir lama ngaihdan hrang pahnih sawi pawh hi a a hmun leh a ram awm dan a zir te, a ram mipuite rilru sukthlek leh harsatna tawh dan a zirin a dik leh dik chiah loh lai a awm thei ang. Hmun thenkhata tha tak leh thil tangkai tak kha hmun danga hman ve tum a in rem leh tlat loh chang a awm thin. Thil thuhmunah ngaihdan pakhat aia tam a awm chuan, chung ngaihdan hrang hrang atanga a dik lai leh a hmantlak lai kha la in, kaihkawpa, thil tha lo siamthatna atana hmanraw tangkai taka hman mai tur a ni. Vun ngo hovin , ”Sometimes the smallest things take up the most room in our heart,” an lo tih angin Zampui Mizo tam zawkin hun tam zawk khawhralna atana kan hman hi kan tan pawha thil tangkai ni lem lo a nih chang a tam viau awm e. Kanchanpur dawrkai lian hote chu Zampui mite sum avanga hausa an nih thu hi kan titi ber a ni ve fo thin. Zampui tlangdung hi kan intodelh hma loh chuan chak kan lamna hnai ber leh awlsamna ber a nih avangin Kanchanpur leh Damchhera hi kan hawisan thei lo. Chumi hun chhung chuan Zampui tlanga Mizo chengte hian ngaihtuahna thui tak hmang chunga kan thlang phaia chengte hi kan dawr a tul tak meuh a ni.

No comments:

Post a Comment